X
تبلیغات
جغرافیای جیرفت - شهر وشهر نشینی در جهان اسلام

جغرافیای جیرفت

جغرافیا و شهر جیرفت

شهر وشهر نشینی در جهان اسلام

خاورمیانه از دوره اسلامی یعنی از زمان فتوحات اعراب در قرن ۷ میلادی فراتر نمی رود.اعراب درست در آن زمان که شهر گرایی متعاقب سرنگئنی امپراطوری روم غربی عصر مشهور به قرون تاریک را از سر گرم احداث شهر های جدید و بازسازی شهر های رومی قدیم در مصر و کشورهای واقع در کرانه شرقی مدیترانه و شهرهای ساسانی بودند جهان بینی اسلامی برا تحقق آرمان هایش به شهر احتیاج دارد و این امر در تغییر و تحول و توسعه آن موثر واقع می شود بعد از اسلام از زندگی سیاسی دولت شهر های یونانی و رومی در ان خبر نیست امتیازات طبقاتی دوران ساسانی به هم ریخته و مهمتر اینکه شهر های اسلامی نسبت به منطقه پیرامونش امتیازات خاصی را دارا نیستند با ورود اسلام که قدرت سیاسی شهر تغییر کرد و سلسله مراتب اجتماعی هم فرو ریخت که این امر باعث شد که دیوارهای شارستان از بین برود و باعث پیوند شهر با منطقه پیرامون شد که شهرهای اسلامی تفاوتی بین شهر و ده قائل نیستند و شهروند شهرها دوره اسلامی فرمان بردار احکام اسلامی امام خلیفه یا نمایندگان او هستند در واقع شهرهای قبل از دوره اسلامی مثل شهراهی ساسانی محل استقرار چهار طبقه مشخص و ممتاز اجتماعی بودند که عمدتا در شهر ساکن بودند و در مقابله با منطقه پیرامونی مفهوم پیدا می کند در واقع شهر در دوره اسلامی که به علت داشتن بازار که عنصر سیاسی پادگان یا قرارگاه سپاه عنصر نظامی و مهمتر از همه کارکرد مذهبی و زلارتی عنصر فرهنگی که نوعی ارتباط بین فضای پیرامونی و روستاهای اطراف بود که از جهان بینی اسلامی نشات می گرفت.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

شهرهای قدیمی:

با ورود اسلام و تغیر در ساختار اجتماعی رنگ و بوی اسلامی به خود می گیرد و از تحول و دگرگونی و گسترش طبیعی برخوردار می شود و با تغییر در ساختار کالبدی شکل تازه ای به خود می گیرد آتشکده ها.ویران و به جای آن مساجد جامع بنا گردید.و کهندژ ویران و دیوارهای ان به انضمام دیوارهای شارستان فروریخت و باعث ابادان شدن حومه یا به اصطلاح جدید(ربض)گردید.سایر ارکان شهر دگرگون شد و بازار با نظمی تازه و با اصول و روابطی نو شروع به فعالیت کرد و گرداگرد بازار محلات شهری شکل گرفتتند که قلب خواستگاه قومی نژادی قبیله ای و مذهبی داشت و هر کدام با مسجد و بازارچه و مدرسه و حمام و عوامل دیگر مخصوص به خود استقرار یافت.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

شهرهای نوبنیاد:

نخستین شهرهایی که پس از اسلام احداث شدند اردوگاه هایی بود که برای استقرار سپاهیان مسلمان و مهاجرین تاسیس شده بود کوفه و بصره از این شهرها بود که در دهه دوم هجری ساخته شدند تعدادی از این شهرها در کنار شهر های قدیمی قلاغ-نقاط استراتژیک و یا در جوار اماکن متبرکه در راستای اهداف اسلامی بنا شد از دیگر شهرهای نو بنیاد بغداد که مرکز روحانی و سیاسی خلفای عباسی بود و سامره و دسته دیگر شهرهای جدید دوره اسلامی شهرهایی بودند که مردم در کنار شهادت گاه ها مزار امامان بنا می کردند مثل مشهد قم کربلاو…ودر واقع آغاز رونق شهر نشینی در امپراطوری اسلامی را می توان به قرن ۳هجری و به نوعی تا قرن ۶هجری دانست که شهرهای بزرگ با جمعیتی حدود ۱۰۰هزار نفر و بیشتر نیز بود. عامل مهم رشد شهر های دوره اسلامی رونق بازرگانی بود.ساختار شهرهای اسلامی از صدر اسلام تا حمله مغول به ایران و تخریب شهرها بر مبنای دگرگونی های سیاسی-اقتصادی حکومت ها بود که در ۴ دوره مهم اتفاق افتاد:
- دوره صدر اسلام که در ان وحدت بین دستورات مذهبی و تصمیمات سیاسی وجود دارد و قدرت و مذهب دو جزء جدا ناپذیرند
- دوره بنی امیه که در آن بنای دارالاماره و مسجد جامع همزمان شروع می شود و شکافی بین تصمیم گیری های سیاسی و شریعت حاصل می شود.
- دوره مربوط به خلافت عباسیان و شکل گیری امپراطوری اسلامی که در آن قدرت سیاسی و قدرت مذهبی از هم تفکیک می شود در این مسجد از دارالاماره یا دارالاخلافه فاصله می گیرد و مسجد جامع از حکومت جدا می شود و به تدریج مسجد به صورت یک پایگاه توده ای و مردمی در می آید.
- تقریبا ار قرن۶ در واقع پس از تشکیل سلسله سلجوقی شکل و توزیع مساجد دگرگونی بنیادی پیدا می کند حکومت و مذهب کاملا از هم تفکیک می شود و در بعضی مواقع به صورت ابزار قدرت در دست حکام و پادشاهان در می آید و یا مقر علما می شود.در دوران دوم و سوم مهمترین عامل تمایز شهر از روستا مسجد جامع بود.در صورتی کع در دوره های بعد ملاک داشتن مسجد جامع برای شهر و تمیز آن از روستاها با این ملاک از میان برداشته می شود به این معنی که علی رغم مسجد جامع داشتن وابسته بودن همه شهر ها به وجود این عنصر دلیل شهر بودن انها نمی توانست باشد.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

کالبد فیزیکی شهر های دوره اسلامی:
پس از ظهور اسلام بقایای نظام شهری کهندژی و شارستانی به تدریج از میان برداشته شد و شهر با مفهوم اسلامی انکه متعلق به تمام اقشار و طبقات اجتماعی است شکل می گیرد.انجمن های صنفی صنعت پیشه وری رونق پیدا می کند و فعالیت اصناف و پیشه وران دامنه وسیعی پیدا می کند و ایجاد بازار های بزرگ رونق دادو ستد و بازرگانی را در امپراطوری اسلامی فراهم می شود.
ارکان عمده شهر شامل دارالاخلافه دارالحکومه یا دارالاماره که به جای کهندژ ظاهر می شود و سپس با ایجاد قصر امرا و پادشاهانمجموعه ای به نام ارک به وجود می آید که در فاصله ای با مسجد جامع و بازار سه رکن اساسی شهر را به وجود می آورند و در محدوده مرکزی شهر قرار می گیرند که ارک به عنوان عنصر سیاسی است که از سایر عناصر جدا شده است

بخش دوم شهرستان یا شارستان است که از نظر شکل یابی با دوره های قبل از اسلام تفاوتی ندارد ولی از نظر محتوا کاملا متفاوت است.عناصر فرهنگی-مذهبی بازار و محلات در این بخش قرار دارند که اصناف و پیشه وران در این بخش قرار دارند و اکثر طبقات و قشرهای مختلف مردم در این بخش زندگی می کنند که این در دوره های بعد با داشتن حصار و برج و بارو خود را از بخش بیرونی جدا می کند.

بخش سوم که اکثرا در بیرون حصار و دروازه های شهر قرار دارند ربض نامیده می شود که در واقع بخش کشاورزی و محل استقرار طبقات مادون جامعه-مهاجرین و روستاییان است.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

عناصر اصلی شهر های اسلامی:

مسجد جامع:

به جز عنصر سیاسی(دارالاخلافه- دارالحکومه-دارالاماره و ارک)شهر های دوره اسلامی در پایه اصلی داشتند:

۱- مسجد جامع ۲- بازار

مسجد جامع مرکز سیاسی و مذهبی بود و به عنوان مرکز روحانی شهر و منطقه زیر نفوذ آن در محل مناسبی بنا می گردید مسجد جامع مرکز اجتماعات سیاسی و خواندن خطبه و مرکز علمی و فکری و آموزشی عالی بود.که دستگاه مذهبی شامل:

علما-فقها-مراجع تقلید-قضات و…بود.مسجد علاوه بر نقش مذهبی نقش های سیاسی و اجتماعی هم داشت در واقع مسجد مسئولیت های دولت و بحرانهای آن با مردم در میان گذاشته می شود و در این مساجد حکم خلع خلیفه صادر و خطبه به نام امرای محلی یا خلفای دیگر خوانده می شود.در واقع در ابتدا شهر باید یک مسجد جامع می داشت تا نماز جماعت در آن برقرار شود این روند ادامه داشت تا آنکه در بسیاری از شهرها مسجد جامع ظرفیت پذیرش نماز گزاران را نداشت و در عوض در بعضی شهر ها آن یک جامع نیز رونق نداشت.مدت ها دستگاه خلافت با ایجاد مسجد جامع مخالفت می کرد و بالاخره تعداد مساجد جامع در شهر های بزرگ افزایش یافت.که در واقع بغداد با وجود۲۷ هزار مسجد و وجود اماکن متبرکه تنها دارای ۲ مسجد جامع بود که هر کدام در یک سوی دجله قرار داشت.مسجد جامع در مرکز شهر قرار داشت ودر ۲ یا چند سوی ان بازار امتداد داشت و در پیرامون آن موسسات اجتماعی قرار داشت.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

بازار:
دومین عامل اصلی در شکل گیری شهر های اسلامی بازار است که اطراف مسجد به طور خطی شکل می گرفت و هر شهر حد اقل یک بازار داشت که از دروازه آغاز و به میان شهر می رسید.بعضی بازار ها از یک دروازه تا دروازه دیگر به طور پیوسته امتداد داشت و کیلومترها طول داشتند و در بعضی از شهر ها به دلیل شرایط اقلیمی بازار سرپوشیده بود و در بعضی از شهرهای کوچک سقف بازارها از چوب یاحصیر بود و هر صنفی راسته خاص خود را داشت که مشاغل و صنعت های دیگر در آن راه نداشتند و در آن بازار به نام ان صنف مشهور می شد نخستین بازار بعد از مسجد قرار داشت پس از آن بازار کتابفروشان جواهر فروشان صرافان و چرم سازان که بر گرد مدارس قرار داشتند.بعد بازار پارچه فروشان یا قیصریه بود که به دلیل اهمیت صنایع نساجی پر اهمیت ترین بازار و مرکز بازرگانی بازار بود.پس از قیصریه بازار نجاران مسگران قفل سازان و سپس حلبی سازان و اهنگران قرار داشت و هر چه بازار به باروی شهر یا دروازه شهر نزدیک تر می شد عملکرد تغییر می کرد و در رفع نیاز روستاییان عمل می کرد ودر نهایت بازار نعلبندان زین سازان پالان دوزان که نزدیک به دروازه بودند در بازار کاروان سرا خانباز و مهمانخانه های متعددی برای تجار و بازرگانان بود که هر بازار برای خودش درو دروازه داشت که زمان غروب بسته می شد بعضی شغل ها مثل نانوایی بقالی کبابی و…از این قاعده مستثنی بودند در واقع شکل گیری عناصر بازار و روند توسعه آن بستگی به کارکرد اصلی شهر و میزان رشد اقتصادی جمعیت داشت.در شهر های متوسط و کوچکی که مبادلات خارجی انها زیاد نبود بخش قابل قابل ملاحظه ای ا زبازار مصرف تامین نیاز های داخلی شهر و ناحیه پیرامونی می شد در واقع فضای بازار به عنوان مهم ترین شاهراه حیاتی شهر بود.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

مدرسه:
در قر ۲و۳هجری شمار مکتب ها معلمان افزایش پیدا کرد طوری که حتی به روستاها هم گسترش یافت.در دوره های مختلف تاریخی توجه زیادی به ساخت مدارس شد مثل مدارس نظامیه که در دوره سلجوقیه ساخته شدند ودر دوره صفویه توجه خاصی به ساختن مدارس در اصفهان مشهد و…انجام شد.خصوصیت مهم مدرسه ها یعنی جنبه مذهبی انها یکی از عوامل مهم تعیین کننده موقعیت انها در شهر شد

(نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

شهر و شهر نشینی از پیروزی اسلام تا عصر معاصر:

سلجوقبان و خوارزم شاهیان:

فتح ایران در سال ۶۶۴ میلادی به وسیله مسلملنان که جهان بینی جدید مبنی بر برابری و برادری ارائه داد باعث سقوط شهر های ایران شد اقتصاد شهری در قرن اول و دوم هجری دچار فترت و انحطاط شد تا اینکه پیدایش خصومت های محلی در قرن ۳و۴ هجری به بهبود اقتصادی کشور منجر شد و دوران شکوفایی شهر گرایی و شهر نشینی بعد از اسلام از قرن سوم هجری اغاز شد.در اواخر قرن ۳ هجری سازمان شهری مراحل خود را طی می کند که علاوه بر تحولات جهانی آثار و میراث خود را تا قرن ۲۰نیز می کشاند قرن ۴ هجری مترادف با استقرار سیاسی مذهبی مستقلی در ایران است.انقلاب فرهنگی سیاسی ایران که اوج ان در قرن ۴ بود با امدن ترکان به ایران و تشکیل دولت سلجوقی در ماورالنهر و خراسان به تدریجدوران افول خود را آغاز می کند و همزیستی فرهنگی بین بقایای فرهنگ گذشته ایران و فرهنگ مهاجمین ترک مغول ضمن اینکه با اشاعه فرهنگ ترک در نواحی وسیعی از فلات ایران و فلات اناتولی اشکار می شود در طول تاریخ در جریان استمرار خود با هم نزدیکی پیدا می کند در واقع با ورود تازه واردان بدون شک در توسعه کوچ نشینی و زندگی چوپانی یک عملکرد اساسی بود در نتیجه به تغییر پراکندگی جوامع روستایی و تغییر نظام شهری و دگرگونی نوع زندگی در سطح وسیعی منجر شد.در اغاز تشکیل حکومت سلجوقی در اوایل قرن ۵ شهرها به رشد رسید ولی به تدریج با دگرگونی های اجتماعی و سیاسی و دگرگونی های عمده ای در ساختار فیزیکی و اجتماعی شهر ها به وجود امد در واقع در دوره سلجوقی شکل گیری زمین داری بزرگ و تسدید و تحکیم نظام تیولداری است.کالبد شهر مجموعه ای از محلات که هر یک از اطرف خود بارویی دارند و هر محله با دروازه هایی از روستاهایی که از لحاظ فرقه ای مذهبی قومی با ان نزدیکی دارند مربوط می گردد.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

ایلخانیان:
یورش مغول در اغاز قرن ۷ هجری بنیانهای شهر نشینی و زندگی شهری را از هم گسست و شهر گرایی را از میان برداشت.طوایف مغول که در سطح پاییت تر از ایرانیان قرار داشتند و هنوز بر مبنای روابط عشیره ای قومی و ایلیایی زندگی می کردند نهاد اصلی تمدن برتر یعنی شهرها را هدف عمده حملات خود قرار دادند.در نتیجه حمله مغول ها میلیون ها نفر در سراسر کشور کشته شدند و صدها شهر ویران شدند نظام تولید عشیره ای حاکم بر انها مانع از درک اهمیت شهر و شهر نشینی در بین انها شد.از هم پاشیده شدن نظام های ابیاری و نسق های زراعی دگرگونی در روش های تیولداری زمان سلجوقیان کشاورزی را از رونق انداخت و نهادهای روستایی را به زوال کشاند از سوی دیگر گرفتن مالیاتهای سنگین از کسبه و پیشه وران شهری اقتصاد شهری را دچار حضیص و رکود کرد.کاهش شدید و ناگهانی جمعیت شهری در اثر قتل و عام و کشتار مغول ها و ویرانی شهر ها و روستاها از نخستین آثار مخرب حمله مغول به حساب می آید. پس از مدتی که جانشینان چنگیز که به تدریج شیوه چادر نشینی را کنار نهاده بودند و با فرهنگ غنی و برتر ملت های مغلوب اشنا شده بودند به فکر جبران بخشی از خرابی های حاصل از حمله چنگیز افتاده اند.نخستین فعالیت موثر شهر سازی از دوران غازان خان اغاز شد از زمان غازان خان به علت یکجانشین شدن مغولان در سرزمین های فتح شده و روی اوردن انها به جهان بینی اسلامی بازرگانی و رونق مجدد یافت و شهرنشینی رونق محدودی گرفت در واقع در دوره ایلخانیان اصول شهر سازی بر تقسیمات فوری و خودسرانه اعرابی مغول متکی بود چنانکه سلطانیه بر حسب امر سلطان محمد خدابنده به شکل شطرنجی ساخته شد و تمام مساکن ان رااز تبریز مراغه اردبیل و نقاط دیگر به این شهر کوچ دادند.شورش های پیاپی اواخر حکومت ایلخانبان و بالاخره یورش تیمور گورکانی سبب خرابی و سقوط مجدد تعدادی از شهر ها و ابادی های کشور شد و یورش تیمور نقطه اوج شورش ها و حملات مختلف بود که سراسر قرن ۸و۹ هجری را شامل می شد نمونه بارز ان شهر سمرقند که به قیمت ویران شدن شهر های دیگر تمام شد.خسارت ها و زیان های ناشی از حمله تیمور تنها در ویران کردن برخی از شهر ها و قتل عام توده های مردم نمی شد بلکه او صنعتگران و نیروهای متخصص نواحی فتح شده و شهر های صنعتی و بازرگانی را به اجبار به ماورالنهر فرستاد تا در آنجا به کار بپردازند و زمینه پیشرفت صنعتی و ابادی شهر هل و نواحی آنجا فراهم شود.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

صفویه:
ایجاد وحدت سیاسی در دوره صفویه امکانات گسترش بازرگانی و پیشرفت صنایع و در نتیجه توسعه شهر نشینی و رونق و ابادی شهر ها را فراهم اورد.سیمای در هم ریخته و متروک شهر ها نظمی تازه یافته و بار دیگر حیات اقتصادی و اجتماعی شهر ها از سرگرفته شد و رونق اقتصادی و امنیت ملی موجب احیای اعتبار نیروها ی اجتماعی-اقتصادی شهر شده و شهر نشینی رونق و شکوه دیرینه خود را باز یافت میراث فرهنگی شهری امروزه شهر های ایران در اکثر موارد یادگاری از دوران صفویه در کالبد و چهره خود دارند با انقراض دولت صفوی حکومت ملوک الطوایفی مجدد در ایران پا گرفت قرن ۱۲در در ایران قرن هرج و مرج حکومت قبایل زوال شهرنشینی و تقلیل جایگاه و ارزش ان در نظام سیاسی-اجتماعی و اقتصادی کشور شد از انقراض صفوی تا انقلاب مشروطیت فقط عهد کریم خان زند بود که اقدامات سودمند در زمینه های اقتصادی اجتماعی انجام گرفت دوران حکومت قاجاریه در آغاز روابط سیاسی-اقتصادی ایران با کشور های خارجی جریان وابستگی سیاسی-اقتصادی را به وجود اورد دخالت های دولت های خارجی در امور داخلی مشکلات و موانع لقتصادی آشنایی با فرهنگ غربی تغییرات بنیادی در فرهنگ جامعه ایران و نظام شهری به وجود اورد چنین تحولاتی در دوره سلطنت ناصرالدین شاه شدت پیدا کرد

(نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

رشد شتابان شهر و شهر نشینی در دوران معاصر:

بعد از کودتای ۱۳۳۲دولت امریکا نقش اصلی رهبری اقتصادی-سیاسی ایران را به عهده گرفت و پیوستگی ایران با بازار جهان ضرباتی سریعتر یافت در تقسیم جهانی کار بین کشورهای جهان سوم نقش ایران بر مبنای اقتصاد تک محصولی و مبتنی بر نفت تعیین گردید بر اساس این سیاست تولید زراعی مبتنی بر رفع نیاز های ضروری غذایی کشور عمدتا به فراموشی سپرده شد و کشاورزی تجاری و صادراتی در جهت رفع نیاز های شهری مورد توجه واقه شد و با رشد روز افزون نیاز غرب به نفت و اهمیت استراتژیکی ان موقعیت ایران در درون نظام امپریالیستی جهان افزایش یافت رکود اقتصادی سال۱۳۳۰ودورماندن جوامع روستایی از تحولات سرمایه داری ایجاب می کرد که نوعی حرکت اصلاحی و اجتماعی در صحنه ملی به ظهور برسد این اصلاحات در بطن انقلاب به اصطلاح سفید در سال۱۳۴۲اعلام و به مورد اجرا گذاشته شد که اصلاحات ارضی یکی از مهم ترین موارد این اصلاحات بود

اهداف اصلاحات:

۱- زمینه سازی لازم برای ورود سرمایه داری پیرامونی و سرمایه گزاری خارجی در صنایع منتاژو مصرفی

۲- تخصیص هر جه بیشتر امکانات و سرمایه ها به بخش صنعت و تسلیم تمام عیار ایران به بازار جهانی

۳- تضعیف تولید مواد غذایی حیاتی و کاهش سهم این محصولات در کل تولیدات کشاورزی ملی به خاطر خروج بخش عظیمی از کارگران کشاورزی از پیکره اقتصادی روستا

۴- ایجاد جریان مداوم نیروی کار از روستا به شهر به خاطر رفع نیاز روز افزون صنایع شهری به نیروی کار.

با تمرکز سرمایه در درون شهر ها به تدریج اختلاف سطح در آمد بین شهر و روستا افزایش یافت انجام اصلاحات ارضی مناسبات کهن ارباب رعیتی را در هم ریخت در چنین حالتی شهر ها در دو جهت دچار دگرگونی شدند جریان سرمایه ها به دگرگونی سریع عملکرد شهرها منجر شده و از طرف دیگر موج عظیم مهاجران حاشیه نشینی را در اطراف شهر ها به وجود آورد و نتیجتا شهر به گسترش همه جانبه و توسعه فضایی خود دست زد هجوم روستاییان ساختار شهر را در تمام سطوح ان به زیر سوال برد و بالاخره تا هماهنگی و دوگانگی را در ساختار فیزیکی-اقتصادی اجتماعی شهرها به وجود آورد به این ترتیب دوران رشد سریع شهر نسینی اغاز شد و نتایج ان به صورت شهر نشینی مشکل زا نمایان گردید توسعه روابط سرمایه داری در بطن یک اقتصاد تک محصولی متکی بر صادرات نفت سبب در حاشیه قرار گرفتن بخش کشاورزی مهاجرت وسیع روستاییان و رشد سریع شهر ها هم در تعداد و هم در ابعاد انها شد.

( نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور)

مسایل شهری و روستایی در جهان اسلام:

شهر نشینی و ساخت شهر های اسلامی:

شهر نشینی و شکل یابی شهر های اسلامی متاثر از اصول و قوانینی است که بعد از سال۶۲۲میلادی در ائین اسلام مطرح و شروع شد.اسلام هرگز نظام طبقاتی نژاد گرایی و قوم گرایی را نپذیرفته و برادری و برابری را ترویج می کند.مدینه اولین شهری است که لا جهان بینی اسلامی بنیان گذاری می شود و دولت اسلام در ان تولد می یابد اجزای شهر اسلامی در ابتدا شامل مسجد جامع بازار محله گذرها دروازه و بارو بوده است.با کسترش فتوحات مسلمانان وضع شهر های سرزمین های خارج از شبه جزیره عربستان ساخت این شهر ها نیز دچار تغییراتی می شد.مسلمانان غالبا به قسمت های قدیمی شهر دست نمی زدند.

به طور کلی شهر های اسلامی به سه دسته تقسیم می شدند بعضی مانند بغداد با طرح و برنامه ریزی قبلی به صورت سکونتگاه شهری در امدند برخی مانند دمشق و قسطنطنیه با تاثیر پذیری از معتقدات اسلامی ساخت و بافت تکمیلی پیدا می کردند و سرانجان برخی مانند بصره در آغاز به صورت اردوگاه بودند و بعد به صورت هسته اصلی شهر در می امدند.با رشد و شکوفایی دولت اسلامی شهر نشینی و شهر گرایی در وسعت قابل توجهی گسترش یافت و عناصر تشکیل دهنده ساخت شهر ها عبارت از ارک دوستی با امکانات دفاعی کامل بخش حاکم نشین با حصار های دولتی بخش مرکزی شامل مساجد بزرگ مدارس مذهبی و بازار مرکزی شد.وجه مشخصه اصلی شهر در دوره اسلامی مسجد جامع است.دولت اسلامی برای اولین بار در مسجد النبی در مدینه(یثرب سابق)تشکیل شد با بر پا شدن مسجد جامع کانون زیستی پیرامون آن شهر تلقی می گرد
(موسی کاظمی- سید مهدی- سید علی بدری- جغرافیای شهری و روستاشناسی- پیام نور-۱۳۸۳)

شهر های اسلامی:

منظور از شهر های اسلامی شهر هایی است که مسلمانان خود بنا کرده اند و شهر هایی که پیش از فتوحات اسلامی در ممالک روم و ایران و مصر بوده و بعدا به دست مسلمانان افتاده جزء این صورت در نمی اید.در هر حال شهر اسلامی در مصر عراق شام افریقا و اندلس و ایران و…متعدد است وبعضی از ان مانند بصره و قاهره هم امروز پا بر جا است و پاره دیگر مانند فسطاط و زهراء و…ویران گشته است.
( زیدان-جرجی-تاریخ تمدن اسلام- ترجمه علی جواهر کلام)

منابع و مآخذ:

۱- نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- چاپ ششم آبان۱۳۸۳- پیام نور

۲- موسی کاظمی- سید مهدی- سید علی بدری- جغرافیای شهری و روستاشناسی- پیام نور-۱۳۸۳

۳- زیدان-جرجی-تاریخ تمدن اسلام- ترجمه علی جواهر کلام

 

 

+ نوشته شده در  شنبه بیست و چهارم اردیبهشت 1390ساعت 12:30 بعد از ظهر  توسط علی   |